Sensomotorisch leren, sensomotorisch onderwijzen

Waar zal deze dag over gaan? Bij het spelen op een muziekinstrument hebben we onze concentratie te verdelen over horen, voelen en weten. Mijn lezing met demonstratie zal gaan over hoe die drie dingen met elkaar verweven zijn en vooral hoe het horen en het voelen met elkaar verweven zijn. Aan de andere kant kan het weten het natuurlijke verloop van de muziek en het musiceren behoorlijk in de weg staan, hoewel het absoluut noodzakelijk is om te weten wat je doet en hoe je het doet.

Het blijkt dat veel goed gegeven instructies aan musici tegelijkertijd een beperking inhouden en aanleiding geven tot het omgekeerde van wat bedoeld wordt: een zekere mate van stijfheid die dan weer kan leiden tot uitgebreide klachten. De reden hiervoor is dat het lichaam zo nauwkeurig en precies functioneert dat het onmogelijk is om alles precies te analyseren. Wanneer we ervan uitgaan (en dat moeten we) dat iedere beweging die een mens maakt een onderdeel is van een reeks bewegingen, een ketting aan bewegingen die de rest van het lichaam ook inschakelt, dan is het ook duidelijk dat wanneer een violist zijn linkerhand op de “juiste” manier ten opzichte van de viool houdt, de kans groot is dat de rest van zijn arm, laat staan zijn schouder onbedoeld meebeweegt en dat betekent onherroepelijk stijfheid.

Een ander aspect is hoe een vioolhouding (het geldt natuurlijk voor ieder instrument) aan te leren aan leerlingen en in mijn geval aan jonge leerlingen. Wanneer we precies vertellen hoe het moet is de kans op stijfheid erg groot. We moeten dus de leerling leren hoe een vioolhouding voelt, hoe een stokhouding voelt. Vooral bij heel jonge leerlingen blijkt dat het stimuleren van de meest natuurlijke houdingen en bewegingen heel effectief kan zijn, maar het blijkt ook effectief bij het werken met docenten die de manier waarop zij spelen natuurlijk niet zo gemakkelijk kunnen veranderen.

Ik houd geen pleidooi tegen het geven van instructies. De docent moet altijd precies weten wat hij wil bereiken, niet alleen op muzikaal gebied, maar ook technisch. Ik wil alleen duidelijk maken dat wat we willen altijd een onderdeel is van een groter geheel en dat inzichten daarin kunnen helpen bij het verwerkelijken van onze doelstellingen.

Misschien wel het belangrijkste punt dat ik wil aansnijden, is: hoe komen bewegingen op een muziekinstrument tot stand? Hoe kan het dat iemand zuiver speelt op een viool, hoe kan het dat violist die nooit eerder op een altviool heeft gespeeld direct zijn vingers zo aanpast dat hij zuiver speelt, of tenminste min of meer zuiver. Het blijkt dat het innerlijk gehoor daarin een cruciale rol speelt en het trainen daarvan zou dan ook een van de belangrijkste onderdelen van de muziekles moeten zijn.

Hoe ben ik tot deze dingen gekomen? Het is niet uit de lucht komen vallen. Mijn belangrijkste inspiratiebronnen waren Shinichi Suzuki, Moshe Feldenkrais, Rami Shevelov en Kato Havas. Op basis van hen leer ik altijd heel veel door te luisteren en kijken naar collega’s. Niet alleen violisten en altviolisten: het is juist interessant voor kinstrijkers om ook naar cellisten te kijken, hoe dat spel functioneert, en zelfs naar andere instrumenten.

Het idee van de ketting van bewegingen komt van Feldenkrais. Rami Shevelov was bevriend met een van de assistenten van Feldenkrais en volgde lessen bij hem. Toen ik in 1986 drie maanden bij Suzuki studeerde bleek hij niet alleen de meester van de training van het innerlijk gehoor te zijn, maar hij was zelf ook motorisch heel begaafd en zich bewust van het feit dat in een lichaam niet een onderdeel apart beweegt maar de bewegingen zich doorzetten in het hele lichaam. Bij Kato Havas was ik maar een weekend, maar haar aanpak, vooral ook op psychologisch gebied was heel stimulerend en effectief.

Op de ESTA conferentie op Malta, 2018, heb ik een voordracht gegeven over dit onderwerp. Ik had daarvoor een uur de tijd en kon alleen maar een tipje van de sluier oplichten over dit onderwerp. De reacties waren wel zodanig dat het bestuur van ESTA Nederland mij heeft gevraagd om een hele dag met Nederlandse strijkersdocenten te werken. Dat zal plaats vinden op zondag 29 september 2019 in Hilversum.

Ik hoop dan niet alleen een lezing te geven, maar ook een demonstratie met mijn leerlingen (4-13 jaar) en daarnaast te werken met deelnemers. Aangezien het om algemene principes gaat en niet zeer speciaal de viooltechniek, zal het ook goed zijn er cellisten bij te hebben, zodat we kunnen vergelijken en uitwisselen.

Ga naar actuele artikelen